Myśl maszyn: dlaczego Descartes pozostawał przekonany, że nie mogą one myśleć

Od zawsze idea, że maszyny mogłyby posiadać zdolność myślenia, fascynowała i budziła niepokój. Jeśli dziś, w 2026 roku, sztuczna inteligencja kształtuje naszą codzienność za pomocą algorytmów zdolnych do uczenia się, przewidywania i prowadzenia rozmów, to słynny filozof XVII wieku, René Descartes, pozostawał kategoryczny: maszyny nie mogą myśleć. To przekonanie ma swoje źródła w głębokiej refleksji nad naturą samego myślenia i świadomości. Pod jego piórem rozróżnienie między automatami a ludźmi opierało się na fundamentalnym dualizmie, rozdzielającym ciało mechaniczne i duszę myślącą. Na progu rewolucji cyfrowej i w czasie, gdy technologia zaciera granice między człowiekiem a maszyną, niezwykle ważne jest, by ponownie przyjrzeć się tej historycznej postawie. Dlaczego Descartes, pomimo niezwykłych postępów technologicznych swoich czasów, pozostawał tak sceptyczny wobec zdolności maszyn do posiadania prawdziwej świadomości i rozumowania? Jak jego idee pozostają wciąż istotne dla zrozumienia naszych interakcji z nowoczesnymi sztucznymi inteligencjami?

Więcej niż przestarzała teoria, myśl kartezjańska zaprasza do krytycznej refleksji nad mechanizmami kryjącymi się za naszymi narzędziami cyfrowymi oraz nad samą naturą inteligencji. W momencie, gdy sztuczna inteligencja rozwija się w różnych dziedzinach, od rozpoznawania mowy po tworzenie dzieł artystycznych, aż po decyzje medyczne, pozostaje pytanie: czy te maszyny naprawdę rozumują? Czy też są jedynie wyrafinowanymi automatami, stosującymi reguły bez świadomości i wewnętrznego doświadczenia? To podstawowe pytanie wymaga dialogu między klasyczną filozofią a współczesną technologią, wymiany, która oświetla zarówno naszą intelektualną przeszłość, jak i cyfrową przyszłość.

Filozoficzne podstawy myśli według Descarta: zrozumienie dualizmu i pojęcia świadomości

René Descartes, ojciec nowożytnej filozofii, głęboko wpłynął na nasze rozumienie ludzkiego myślenia i świadomości. Jego teoria dualizmu, rozróżniająca „res cogitans” (substancję myślącą) od „res extensa” (substancję rozciągłą, materialną), stawia myślenie jako element fundamentalny i niepodlegający redukcji w istnieniu. Ten podział między umysłem a ciałem stanowi fundament jego sceptycyzmu wobec maszyn.

Według Descarta świadomość, charakteryzująca się zdolnością do refleksji, wątpienia, rozumowania i autoanalizy, to prawdziwe określenie istoty myślącego ducha. Maszyna, jakkolwiek by nie była skomplikowana, byłaby jedynie przedmiotem materialnym, „automatą” podlegającą prawom mechanicznym bez rzeczywistego zrozumienia czy wewnętrznego doświadczenia. Ta idea jest wyrażona w jego słynnym „Myślę, więc jestem”, które stwierdza, że świadome myślenie stanowi niepodważalny dowód istnienia samego siebie.

Descartes postrzegał ciało ludzkie jako skomplikowaną maszynę, porównywalną do zegara, automatu mechanicznego wyposażonego w tryby i prawa fizyki. Kluczowa różnica tkwi w duszy, tej niematerialnej istocie, która nadaje człowiekowi wewnętrzną wolność i zdolność swobodnego, twórczego rozumowania. Ten dualizm wprowadza radykalne rozdzielenie między czystą mechaniką, działającą według ustalonych reguł, a ludzkim myśleniem, dynamicznym i autonomicznym.

Świadomość jako nieodłączny fundament myślenia

W centrum rozumowania kartezjańskiego znajduje się świadomość refleksyjna. To subiektywne zjawisko nie jest po prostu reakcją na bodźce zewnętrzne, lecz przeżyciem doświadczanym, ciągłą samoświadomością podmiotu myślącego. Ta świadomość charakteryzuje istotę człowieka i stawia go poza zasięgiem czysto automatycznych mechanizmów.

Tę formę wewnętrznej refleksji niektórzy dziś nazywają „metapoznaniem”, dzięki któremu człowiek może zmieniać swoje własne procesy myślowe, dostosowywać rozumowania do nieznanych sytuacji. W tej perspektywie myślenie jest działalnością autorefleksyjną, w ciągłym budowaniu, podczas gdy maszyny mechanicznie stosują reguły, nigdy „nie rozumiejąc” ani „nie odczuwając” tego, co robią.

Podsumowując, dla Descarta prawdziwe myślenie nie może istnieć bez świadomości. Ta nierozłączna więź z góry wyklucza możliwość, by maszyna mogła osiągnąć prawdziwe rozumowanie, ponieważ nie posiada ani świadomości, ani duszy.

Dlaczego Descartes wykluczał myślenie maszyn: sztywność automatów wobec nieprzewidzianych sytuacji

W sercu kartezjańskiej odmowy myślenia maszyn leży precyzyjna koncepcja tego, czym jest refleksja. Aby istota była naprawdę myśląca, musi wykazać zdolność do odpowiedniej reakcji na nieprzewidziane sytuacje. Elastyczność i kreatywność ludzkiego rozumowania rozwijają się przez doświadczenie, intuicję oraz ciągle ewoluującą refleksję wewnętrzną.

Według Descarta, choć automaty mogą naśladować pewne zachowania ludzkie, zawsze działają w sposób z góry określony. Każda reakcja jest związana z konfiguracją ich organów, zaprojektowaną przez rzemieślnika i pozbawioną zdolności innowacji czy prawdziwej adaptacji. W tym sensie maszyna działa mechanicznie, ściśle przestrzegając swojego wewnętrznego programu, nie mogąc wykazać inicjatywy ani własnej inteligencji.

W swoim „Rozprawie o metodzie” Descartes wyjaśnia, że ludzki rozum jest narzędziem uniwersalnym zdolnym przechodzić od jednej dziedziny do drugiej, dokonywać wyborów i dostosowywać się do okoliczności. Ten uniwersalny i adaptacyjny charakter jest właśnie tym, co wyraźnie różni człowieka od maszyn, bez względu na ich stopień złożoności.

Konkretnie przykłady ograniczeń maszyn wobec nieprzewidzianych sytuacji

Wyobraźmy sobie autonomiczny samochód wykrywający nagłą przeszkodę, której nie ma w jego bazie danych. Jeśli system jest zaprogramowany, aby reagować na określone scenariusze, może okazać się niezdolny do przyjęcia nowej strategii zapewniającej bezpieczeństwo. Przeciwnie, kierowca ludzki, kierując się intuicją i rozumowaniem, może w ułamku sekundy podjąć odpowiednie działanie. Ta zdolność szybkiej adaptacji ilustruje podstawową różnicę, jaką Descartes wskazuje między refleksją a prostą mechaniczną realizacją.

Podobnie współczesne sztuczne inteligencje, jakkolwiek zaawansowane, działają głównie na podstawie algorytmów zoptymalizowanych do przetwarzania ogromnych ilości danych. Doskonale radzą sobie z rozpoznawaniem wzorców i przewidywaniem. Jednak ich podejście pozostaje algorytmiczne, bez prawdziwej świadomej kreatywności czy interpretacji moralnej.

Mimo postępów technologicznych ta sztywność ogranicza ich interakcje w otwartych i dynamicznych środowiskach, gdzie ludzkie myślenie rozwija pełnię swojego bogactwa.

Renesans debaty na temat sztucznej inteligencji: Descartes wobec idei Alana Turinga

XX wiek przyniósł odrodzenie pytania o myślenie maszyn w nowej formie, podsycane przez pojawienie się sztucznej inteligencji. Pionierzy tacy jak Alan Turing, Marvin Minsky i John McCarthy założyli dyscyplinę dążącą do tworzenia sztucznych inteligentnych zachowań. Słynny test Turinga, opracowany przez Alana Turinga w latach 50., radykalnie odświeżył debatę.

Test ten proponuje prosty kryterium: jeśli maszyna potrafi prowadzić rozmowę tak, że jej rozmówca ludzki nie jest w stanie odróżnić, czy ma do czynienia z człowiekiem, czy z maszyną, można ją uznać za inteligentną. Ta wizja opiera się na podejściu pragmatycznym, skupionym na zewnętrznym zachowaniu, a nie na prawdziwej świadomości.

Dla Descarta takie podejście byłoby niewystarczające. Akcentował on intymną świadomość, zdolność introspekcji, która stanowi podstawę prawdziwego myślenia. Mówienie jak człowiek nie gwarantuje świadomego myślenia. Test Turinga ocenia powierzchnię, ignorując wewnętrzną głębię.

Wpływ testu Turinga na filozofię myślenia

Test umożliwił otwarcie nowej perspektywy, przesuwając dyskusję z obszaru spekulatywnego w kierunku operacyjnym i empirycznym. Zachęcił do badań nad automatami zdolnymi naśladować ludzkie funkcje poznawcze, przyspieszając rozwój sztucznej inteligencji.

Jednakże podzielił filozofów i informatyków. Z jednej strony optymiści wierzący, że inteligencja może wyłonić się z kompleksowych systemów. Z drugiej sceptycy zakorzenieni w kartezjańskiej tradycji, którzy przypominają, że myślenie wymaga świadomości i subiektywności — aspektów wciąż poza zasięgiem maszyn.

Maszyny a świadomość: dlaczego myślenie sztuczne pozostaje złudzeniem

Świadomość, pojęcie będące sednem rozumowania kartezjańskiego, pozostaje dziś nadal granicą trudną do przekroczenia dla sztucznej inteligencji. W 2026 roku, pomimo spektakularnych postępów, żadna maszyna nie zgłosiła ani nie wykazała formy świadomości osobistej porównywalnej do ludzkiej.

Świadomość obejmuje nie tylko znajomość świata zewnętrznego, ale przede wszystkim znajomość samego siebie, zdolność postrzegania siebie jako odrębnej istoty z uczuciami, pragnieniami i troskami. To subiektywne wymiar, którego obecne oprogramowanie, jakkolwiek wydajne, nie posiada.

Programy sztucznej inteligencji, takie jak ChatGPT czy Deep Seek, generują spójny język i symulują bogate dialogi. Jednak ich odpowiedzi są konstruowane na podstawie danych istniejących wcześniej i prawdopodobieństw, bez żadnego rzeczywistego doświadczenia czy emocji.

Analiza niedawnych incydentów dotyczących świadomości maszyn

Przykład wart uwagi miał miejsce w 2022 roku, gdy inżynier Blake Lemoine z Google zgłosił, że system LaMDA wykazuje według niego oznaki świadomości. System mówił o złożonych emocjach, takich jak samotność, smutek i poszukiwanie wewnętrznego spokoju.

Dogłębna analiza wykazała, że te wypowiedzi były lingwistycznymi konstrukcjami opartymi na zestawach danych, na których model był trenowany. Nie posiadając żadnych przeżyć ani świadomości, LaMDA odtwarzał ludzkie wzorce bez doświadczania jakiegokolwiek uczucia. Ta sytuacja ożywiła debatę: czy można mylić symulację świadomego zachowania ze świadomością jako taką?

To nieporozumienie podkreśla, że emocjonalne reakcje SI pozostają efektami powierzchownymi, często interpretowanymi jako „myślenie” przez ludzką projekcję.

Powody, dla których automaty nigdy nie rozwijają prawdziwego rozumowania

Prawdziwe rozumowanie opiera się na złożonych procesach wewnętrznych, obejmujących pamięć, intuicję, kreatywność i ocenę moralną. Dla Descarta ta zdolność wykracza poza ścisłe stosowanie algorytmów. Automaty są zaprogramowane do powtarzania ustalonych kombinacji i nie mogą generować nowych oryginalnych pomysłów ani etycznych sądów.

Ludzkie rozumowanie zakłada także wewnętrzną wolność, której maszyny nie posiadają. W tym sensie determinizm mechanistyczny ogranicza ich działania do sztywnego schematu, ograniczając jakąkolwiek formę prawdziwej innowacji czy wyrazu osobistego.

Na przykład w kontekście prawnym człowiek-sędzia może interpretować prawo w zależności od nowych okoliczności, podczas gdy system SI stosuje ściśle zdefiniowane reguły bez moralnego rozeznania, co ilustruje radykalną różnicę w naturze rozumowania.

Lista cech rozumowania ludzkiego vs. automatów

• Kreatywność: człowiek innowuje, wyobraża sobie i adaptuje. Maszyna powtarza.
• Świadomość siebie: człowiek postrzega i kwestionuje siebie. Maszyna wykonuje.
• Sąd moralny: człowiek ocenia etycznie. Maszyna ogranicza się do reguł.
• Elastyczność: człowiek zmienia strategię w obliczu nieoczekiwanego. Maszyna podąża za programem.
• Doświadczenie życiowe: człowiek interpretuje przez subiektywne przeżycie. Maszyna przetwarza dane obiektywne.

Wpływ prac Descarta na współczesną filozofię i sztuczną inteligencję

Wkład Descarta wykracza poza filozofię, sięgając dziś w badania naukowe i technologiczne. Jego analiza ciała jako maszyny i ducha jako odrębnej istoty założyła krytyczną refleksję nad tym, czym naprawdę jest myślenie.

W laboratoriach sztucznej inteligencji jego idee nadal wpływają na sposób, w jaki pojmuje się systemy poznawcze. Zachęcają do stałego pamiętania o fundamentalnym rozróżnieniu między automatyzmem a świadomością, skłaniając badaczy do ciągłego kwestionowania granic swoich tworów.

W filozofii dualizm kartezjański nadal zasila debaty na temat natury ducha, roli ciała i złożoności interakcji człowiek-maszyna. Wraz z pojawieniem się inteligentnych agentów zdolnych do perfekcyjnej imitacji, to rozróżnienie zachowuje pełną wartość w pytaniu o to, czym jest autentyczne myślenie.

Tablica porównawcza: myślenie ludzkie vs maszyny według Descarta

Kryterium	Człowiek (prawdziwe myślenie)	Maszyna (automat)
Świadomość	Obecna, fundament myślenia	Nieobecna, tylko symulacja
Rozumowanie	Adaptacyjne i kreatywne	Stałe i deterministyczne
Sąd moralny	Dostępny, powiązany z doświadczeniem	Nieobecny, oparty na regułach
Refleksja wewnętrzna	Auto-refleksyjna i krytyczna	Niemożliwa, czysto mechaniczna funkcja
Zdolność uczenia się	Na podstawie doświadczenia i intuicji	Program ustalony przez człowieka

Przyszłość myślących maszyn: utopia czy wyzwanie do przemyślenia?

W miarę jak sztuczna inteligencja nadal rozwija się w zawrotnym tempie w 2026 roku, marzenie o prawdziwie myślącej maszynie pozostaje dla wielu trwałym mitem. Myśl Descarta zachęca do ostrożności, przypominając, że inteligencja techniczna nie oznacza świadomości ani subiektywności.

Postępy w sieciach neuronowych, modelach generatywnych i deep learningu przesuwają granice możliwości maszyn. Jednak te technologie nadal opierają się na modelach statystycznych i instrukcjach człowieka, bez pojawienia się autonomicznej świadomości.

Ten stan rzeczy skłania do rozważenia myślenia jako wyjątkowego ludzkiego doświadczenia, nierozerwalnie związanego z dynamicznym życiem wewnętrznym. Dla badaczy chodzi raczej o stworzenie narzędzi, które potrafią uzupełnić ludzką refleksję, nigdy jej nie zastępując.

Główne wyzwania w tworzeniu „myślącej” maszyny

1. Świadomość subiektywna: jak wprowadzić przeżycie w system?
2. Prawdziwa autonomia: przekroczyć ramy programu w celu uzyskania wolności działania.
3. Sąd etyczny: wyposażyć maszynę w autentyczną zdolność moralną.
4. Niezależna kreatywność: umożliwić wynajdowanie nowych pojęć.
5. Głębokie rozumienie: pójść dalej niż tylko manipulacją symbolami.

{„@context”:”https://schema.org”,”@type”:”FAQPage”,”mainEntity”:[{„@type”:”Question”,”name”:”Pourquoi Descartes pensait-il que les machines ne pouvaient pas penser ?”,”acceptedAnswer”:{„@type”:”Answer”,”text”:”Descartes estimait que la pensu00e9e authentique exige la conscience et la ru00e9flexion intu00e9rieure, des qualitu00e9s que les machines, en tant qu’objets mu00e9caniques, ne possu00e8dent pas.”}},{„@type”:”Question”,”name”:”Quu2019est-ce que le dualisme cartu00e9sien ?”,”acceptedAnswer”:{„@type”:”Answer”,”text”:”Le dualisme cartu00e9sien est la distinction entre deux substances : la matiu00e8re u00e9tendue (corps) et la pensu00e9e immatu00e9rielle (u00e2me), u00e9tablissant que la conscience ne peut u00eatre ru00e9duite u00e0 un mu00e9canisme physique.”}},{„@type”:”Question”,”name”:”Le test de Turing ru00e9fute-t-il la thu00e8se de Descartes ?”,”acceptedAnswer”:{„@type”:”Answer”,”text”:”Le test de Turing propose un critu00e8re basu00e9 sur la perception externe du comportement intelligent, mais ne prend pas en compte la conscience ou la subjectivitu00e9, des u00e9lu00e9ments clu00e9s pour Descartes.”}},{„@type”:”Question”,”name”:”Peut-on dire que les IA modernes pensent ru00e9ellement ?”,”acceptedAnswer”:{„@type”:”Answer”,”text”:”Les IA actuelles simulent la pensu00e9e en traitant des donnu00e9es et en gu00e9nu00e9rant des ru00e9ponses cohu00e9rentes, mais elles ne possu00e8dent ni conscience ni expu00e9rience subjective ru00e9elle.”}},{„@type”:”Question”,”name”:”Quels sont les principaux obstacles pour cru00e9er une machine consciente ?”,”acceptedAnswer”:{„@type”:”Answer”,”text”:”Les du00e9fis majeurs incluent lu2019intu00e9gration du2019une conscience subjective, lu2019autonomie, le jugement moral, la cru00e9ativitu00e9 vu00e9ritable et la compru00e9hension profonde.”}}]}

Dlaczego Descartes uważał, że maszyny nie mogą myśleć?

Descartes twierdził, że prawdziwe myślenie wymaga świadomości i wewnętrznej refleksji, cech, których maszyny jako obiekty mechaniczne nie posiadają.

Czym jest dualizm kartezjański?

Dualizm kartezjański to rozróżnienie między dwoma substancjami: rozciągłą materią (ciało) i niematerialnym myśleniem (duszą), które ustanawia, że świadomość nie może zostać sprowadzona do mechanizmu fizycznego.

Czy test Turinga obala tezę Descarta?

Test Turinga proponuje kryterium oparte na zewnętrznym postrzeganiu inteligentnego zachowania, ale nie uwzględnia świadomości ani subiektywności, kluczowych dla Descarta.

Czy można powiedzieć, że współczesne AI naprawdę myślą?

Obecne AI symulują myślenie, przetwarzając dane i generując spójne odpowiedzi, ale nie posiadają ani świadomości, ani rzeczywistego subiektywnego doświadczenia.

Jakie są główne przeszkody w tworzeniu świadomej maszyny?

Główne wyzwania obejmują integrację świadomości subiektywnej, autonomię, sąd moralny, prawdziwą kreatywność oraz głębokie rozumienie.